Rusland gaat de confrontatie niet uit de weg

51

De Russen voeren een directe militaire interventie door in de Oekraine, volgend op de veroordeling en sanctiedreigementen van de VS en EU. Wat we hier zien zijn de schokkendste gebeurtenissen sinds 9/11.

Achtergrond

Even wat achtergrond over de afgelopen week. De Russische president Putin heeft toevlucht geboden aan de afgezette Oekrainse president Yanukovitch. Het Oekrainse parlement kwam tot dit besluit van afzetting met een breed gedragen pro-Europees sentiment en slechts weinig afgevaardigden hadden een afwijkende mening. Het Westen omarmde deze ontwikkelingen en bereidde een IMF missie voor, die aan de onmiddellijke economische uitdagingen tegemoet kwam. En natuurlijk, zeer voorspelbaar… veranderden de Russen van onderwerp.

rusland vlag

Oekraine, de VS en EU versus Rusland

Het Westen – de VS en EU – ondersteunden de Oekrainse oppositie zo gauw als president Yanukovitch het land ontvluchtte. Dat was natuurlijk een effectieve inbreuk op het akkoord getekend door de Europese ministers van Buitenlandse Zaken, de oppositie en president Yanukovitch. Daar was een Russische toehoorder bij aanwezig, maar heeft zijn naam niet toegevoegd. Vanuit Amerikaans perspectief gezien, waren de veranderende ontwikkelingen aanleiding dit als een overwinning van de democratie te zien. Maar zo’n overwinning behoorde nooit tot de mogelijkheden in de Oekraine, waar de Russische belangen aanzienlijk, zelfs exponentieel, groter zijn dan die van de VS of EU. De nieuwe Oekrainse regering liet wat haar betrof, geen mogelijkheid verloren gaan om de Russen uit te dagen door de Oekrainse Special Forces op te heffen, de ex president als crimineel te bestempelen en het Russisch als tweede officiële taal uit te bannen. De  onmiddellijke Russische antwoorden waren militaire oefeningen en om de Krim te behouden, waarbij president Putin zich van elk commentaar onthield.

De Krim

Maar als we ons focussen op de Krim komen de volgende zaken aan de orde. Het overgrote deel bestaat uit etnische Russen en Oekrainers die merendeels Russisch spreken. Er is ook een belangrijke minderheid in de vorm van moslim Krim Tartaren, die vroeger daarheen gedeporteerd waren door Stalin, en die van belang zijn uit humanitair oogpunt, maar beslist geen impact hebben op het praktisch politieke vlak. De Krim is stevig Russisch georiënteerd. Verder heeft het een Russische militaire basis en sterke goed georganiseerde Russische en Kozakken groeperingen. Een basis die zij uitgebreid hebben met grote aantallen militaire manschappen en er zijn ook militaire schepen naar de regio gestuurd. Rusland heeft toegezegd dat ze de Oekrainse territoriale integriteit niet zullen schenden, en we kunnen ervan overtuigd zijn dat zij daar ook een interpretatie voor hebben, die precies dat bewerkstelligt. Moskou zal argumenteren dat de afzetting van president Yanukovitch illegaal was, dat hij Russische hulp inriep, dat de nieuwe regering niet legaal gevormd is en dat de burgers op de Krim – geregeerd door een illegale regering – nu Russische hulp en bescherming inroepen. En alles is tot op zekere hoogte waarheid. Er zijn natuurlijk al vele zaken die de Russen al geregeld hebben die deze inbreuk aan de kaak kunnen stellen. Zaken die een duidelijk een bewijs kunnen zijn, bij goed onderzoek, over de directe Russische inmenging in het parlement en de twee vliegvelden van de Krim. Maar dat is nog steeds niet waar het om werkelijk om gaat. Het gaat veel meer over het argumenteren van de tere punten, waarbij het Westen hier geen echt legale zaak kan presenteren en al zeker niet kan afdwingen, mocht dit wel het geval zijn.

Onoplosbare problemen

En het zijn juist deze moeilijke punten waar we het in de nabije toekomst weinig tot niets over zullen horen. President Obama’s antwoord was een sterke veroordeling van de gerapporteerde Russische zetten en doen hun uiterste best dit neer te zetten als een inbreuk op soevereiniteit van de Oekraine. Daarbij aangevend dat er niet nader omschreven consequenties aan verbonden zijn als Rusland deze Oekrainse soevereiniteit toch schendt. Als dit als een waarschuwing aan het Russische adres, dat veel grotere belangen in de Oekraine en Krim heeft, bedoeld was, dan was dit een grote misrekening. Putin had de Krim al onder controle en het was slechts een kwestie van hoe snel en hoe duidelijk hij dit feit wilde stellen. Er is helemaal geen kans op een Amerikaans militair antwoord omdat het Pentagon al snel duidelijk maakte geen middelen te hebben om met Moskou de strijd aan te gaan. Dit is slechts een rookgordijn, want de Amerikanen hebben overal middelen voor. En in plaats hiervan zien we discussies over het wel of niet deelnemen aan de G8 vergadering in Sochi en het eventueel instellen van sancties tegen Rusland.

Putin’s slagkracht

Putin heeft snel gehandeld en een stemming aangevraagd in het Russische hogerhuis om militaire interventie in de Oekraine tegen de illegaal zittende regering goed te keuren. Binnen enkele uren werd dit met unanieme stemmen goedgekeurd. Het is nu wel vrijwel zeker dat de Russen in een directe interventie zullen volharden. De overgebleven vraag is dan of de Russische interventie tot de Krim beperkt zal blijven. Het verzoek van Putin was de verdediging van haar militaire basis in Sebastopol op de Krim en het verdedigen van de rechten van de etnische Russen in de Oekraine. Maar dat gaat natuurlijk veel verder dan alleen maar de Krim. Putin’s woorden kunnen uitgelegd worden om het Westen af te schrikken. Het kan ook zijn dat hij de oostelijke Oekraine binnentrekt om in ieder geval zijn militaire belangen daar te beschermen. Het feit dat inderhaast georganiseerde pro Russische betogingen hebben plaatsgevonden in drie belangrijke zuidoostelijke Oekrainse steden kan erop duiden dat de Russen een bredere uitleg hieraan gaan geven. Als dat gebeurt zijn we in een uiterst gevaarlijke situatie aanbeland. Als dat niet gebeurt is het nog steeds mogelijk (hoewel zeer moeilijk) dat het Westen financieel in het geweer komt en de nieuwe regering in Kiev weet te stabiliseren.

Toch nog wat recente geschiedenis ter lering

Voordat we ons verder bezig gaan houden met de gevolgen is het goed eerst een stap terug te doen in de tijd, omdat we dit al eens eerder gezien hebben. In 2008 ontstond er veel onrust in Georgië onder de nationalistische president Saakasvili, een charismatische figuur, die vloeiend Engels sprak. Hij maakte het volkomen duidelijk dat hij zich aan wilde sluiten bij de NAVO en de EU. Saakashvili genoot ervan om Putin direct aan te vallen, zoals het te laat verschijnen op een vergadering in Kremlin (hij lag in het zwembad) en hem persoonlijk te beledigen enz. De Russische regering zorgde ervoor het hem zo lastig mogelijk te maken door de energieleveranties en economische banden te verbreken, terwijl het gelijkertijd de weerstand biedende Russisch sprekende republieken in Georgië steunde.

Saakashvili was een favoriet van het Westen en het US Congres was hem bijzonder toegenegen. De politieke uitspraken van de VS waren uiterst positief en het leek erop dat Amerika hem zou steunen. Intern in de VS echter was er heftig debat. Dick Cheney overtuigde hem ervan zich los te maken uit de Russische greep, zo snel en luid mogelijk als maar kon. Condoleezza Rice vond Saakashvili onvoorspelbaar en gevaarlijk en wilde dat hij gas terugnam net als Colin Powell. De politieke inzichten van Cheney wonnen en de Georgische president, die al gewend was om alleen dat te horen wat hij wilde horen uit de gemengde berichten ging vrolijk verder. Op 8 augustus rolden Russische tanks Georgië binnen en lieten de US met een dilemma achter – wat nu te doen om Amerika’s medestander Georgië te verdedigen.

Zoals de tijd ons geleerd heeft bleek dit niets voor te stellen. President Bush had een vergadering met alle belangrijke adviseurs, waarvan de meesten zeiden dat er actie genomen moest worden. In deze vergadering werd de vraag voorgelegd of er iemand was die bereid was militair in te grijpen, wat zou leiden tot een directe confrontatie met de Russen. Er was niemand die dat aandurfde, waarop de vergadering snel verder ging over hoe diplomatie in te zetten, aangezien er dus geen actie ondernomen kon worden.

Dit is nu de situatie waar we met de Oekraine zijn aanbeland. Maar met een veel hogere inzet en Amerika in een veel zwakkere diplomatieke positie, omdat de Oekraine belangrijker is economisch en geopolitiek gezien. En de laatste twee aspecten gelden in het bijzonder voor de EU.

Het goede nieuws is dat de Russen er niet zoveel meer toe doen op het globale toneel. Een deel van het probleem is dat Rusland’s macht bezig is af te nemen en het antwoord van het Westen was dan ook om Putin van deze westerse perceptie op overduidelijke manier te doordringen. Dit op zijn beurt, tenminste volgens Putin’s gedachtegang, vroeg om een afdoend en duidelijk antwoord. Maar dit herbergt wel het gevaar in zich om de Amerikaanse belangen nog meer schade toe te brengen. Om nu te zeggen dat de relatie tussen Rusland en de VS verstoord is, is een understatement.

Wat nu belangrijk wordt de komende tijden zijn de volgende aspecten:

  • Het belang van het directe antwoord van het Westen
  • Of de Russen nog meer onrust zullen veroorzaken op een bredere reeks van fronten tegen het Westen
  • Of een koppig Rusland inderdaad de geopolitieke balans tegen de VS kan doen doorslaan

Het belang van het directe antwoord van het Westen

We zullen er waarschijnlijk niet veel van meekrijgen, hoewel er zeker serieuze beschuldigingen over en weer zullen gaan. President Obama zal zijn reis naar Sochi voor de komende G8 top afzeggen en is niet uitgesloten dat hij andere leiders ook weet over te halen hetzelfde te doen. Het is zelfs mogelijk dat ze Rusland uit deze G8 zullen verwijderen. De VS zal ook de besprekingen tot verbetering van de handelsbetrekkingen op ijs kunnen zetten. Het is zelfs mogelijk dat de United Nations Veiligheidsraad met een uitspraak komt die deze interventie af zal wijzen, waarover de Russen hun veto zullen uitspreken en dan wordt het ook interessant om te zien of de Chinezen zich bij de russen aansluiten. Verder is het moeilijk in te zien hoe de EU zijn relaties met Rusland in dit stadium zal willen verbreken. Maar een situatie van actie en reactie kon de zaak verder verscherpen. Ook zal de NAVO met e.o.a. antwoord moeten komen, misschien wel door het zenden van schepen naar de Zwarte Zee. Er zullen geen schotenwisselingen plaatsvinden, maar de markten kunnen wel in vuur en vlam komen te staan.

Internationale complicaties voor de Russen

Ongetwijfeld zal deze situatie alle gebieden met Russische banden zwaar belasten. Rusland wil ook geen Iraanse atoombom, maar ze zullen ongetwijfeld minder coöperatief zijn met de Amerikanen en Europeanen rond deze onderhandelingen. Misschien komen ze zelfs wel met nog een derde optie die deze Amerikaanse onderhandelingen in gevaar kan brengen. Ook wat Syrië betreft zullen de Russen veel onverzoenlijker worden, waardoor het veel moeilijker wordt het akkoord voor chemische wapens door te voeren en meer directe financiële en militaire hulp aan Assad’s regime te geven.

Voor wat de energie zaken betreft zou een Russische invasie van de oostelijke Oekraine de voornaamste gaspijpleidingen in gevaar brengen. En noch Moskou, noch Kiev hebben daar belang bij. Voor beiden is het noodzakelijk deze in tact te houden en het olie en gas naar Europa te laten stromen, maar we kunnen onderbrekingen verwachten. De Oekraine heeft voor een tijdje nog wel gasvoorraden, maar daarna wordt de situatie wel nijpend. Ook zou Rusland wat van het voor Europa bestemde gas via de nord stream line kunnen laten lopen, maar het volume naar Europa zou niettemin afnemen. Dit alles zijn natuurlijk extreme omstandigheden, maar toch ook weer niet uit te sluiten.

Geopolitieke verschuiving

Rusland zal deze gelegenheid aangrijpen om nog nauwer met China te gaan samenwerken. Aan de ene kant zien we een symbolische coördinatie met Beijing, in het bijzonder wanneer het tot een stemming komt in de Veiligheidsraad, waarbij het aannemelijk is dat de Chinezen de Russen zullen steunen. Maar aan de andere kant is het China er veel aan gelegen om een gebalanceerde relatie met de VS te onderhouden en kan het zijn dat zij die steun niet direct zullen uitspreken om de relatie met de Amerikanen in stand te houden. Als we China buiten beschouwing laten blijven er voor de Russen niet zoveel meer landen over anders dan de direct betrokkenen, zoals Armenië, Belarus en Tajikistan. Nou niet bepaald landen waarmee het Westen zich bijzonder inlaat. Maar wat breder gezien zou het zeker een aanzienlijke aanslag zijn op de geloofwaardigheid van de Amerikaanse buitenlandse politiek met zeker gevolgen voor de G8 die wel eens gereduceerd kon worden tot de G0, een totale opheffing dus.

Bron: Ian Bremmer

Share on Facebook0Share on Google+0Tweet about this on Twitter0Share on LinkedIn0

Over deze schrijver

Altijd geïnteresseerd in de goud- en zilvermarkt. Artikelen vaak geschreven vanuit een historische invalshoek. Dick is in september 2016 overleden.