Angst voor vrijheid (Erich Fromm)

35

3 antwoorden

We hebben het al vaker opgemerkt, binnen onze samenleving is er geen gebrek aan informatie en/of bevrijdende alternatieven. Het ‘Reverse Debt System’, de ‘Voorwaardelijke Lotto’ en/of de ‘The Big Mac Adjusted’ zijn daar slechts voorbeelden van. Mits nuances situeren dergelijke ideeën zich in dezelfde perceptiesfeer waardoor andere omschrijvingen mogelijk zijn. Wat ze gemeen hebben is dat ze het mondiale herstel kunnen faciliteren. Ieder van ons kan hierover reflecteren waarbij een ‘muisklik’ volstaat om meer informatie in te winnen. Zoals altijd zijn de meningen verdeeld. In de veronderstelling dat het onderwerp de interesse geniet, onderscheiden we drie groepen die we in een beeld kunnen vangen.

Angst voor vrijheid

Het debat is bizar, langs de ene kant kunnen we niet ontkennen dat er voldoende technische middelen zijn om ons te verlossen van allerhande ‘economische’ kwellingen, aan de andere kant blijkt er toch iets te zijn dat ons weerhoudt om ze daadwerkelijk toe te passen. Ook hier ontbreekt het niet aan verklaringen en dat alsof het eeuwige wijsheden betreft. We citeren ze te pas en te onpas, het aanbod immens. Een opmerkelijk paradoxale verklaring vinden we in onze ‘angst voor vrijheid’. Het is als zeggen dat allerhande remedies op de tafel liggen maar toch kennen ze geen doorgang tot het collectieve bewustzijn en/of maatschappelijke besluitvormingsproces. Ook hier volstaat een ‘muisklik’, we citeren een aantal paragrafen uit een recensie van de hand van Dirk Verhofstadt (Verhofstadt?), handelend over het gelijknamige werk van Erich Fromm.

Immuniteit

angs vrijheidMensen ontvluchten hun persoonlijke verantwoordelijkheid en daarmee eigenlijk ook hun vrijheid en keuzemogelijkheden. Het is alsof ze bang zijn voor die vrijheid. Dit idee werd ontwikkeld door Jean Paul Sartre die in ‘L’existentialisme est un humanisme’ wees op het feit dat de mens tot de vrijheid veroordeeld is en derhalve van die vrijheid verlost wil worden door te geloven. Daarbij geeft de mens zich over aan religieuze en etnische denkbeelden die het hem aldus ‘houvast’ bieden. Deze psychologische ingesteldheid werd uitstekend aangetoond door Erich Fromm in zijn boek ‘De angst voor vrijheid’.

Frisheid

Alhoewel neergeschreven in 1941 heeft dit boek nog niets aan actualiteitswaarde verloren. Het beschrijft de paradox van de vrijheid die hand in hand gaat met autoritarisme, destructivisme en conformisme. De mens zit voortdurend geklemd tussen zijn hang naar meer vrijheid en de vlucht voor diezelfde vrijheid. Die vlucht uit zich in de vrijwillige onderwerping aan fundamentalistische religies en aan politieke ideologieën, in de neiging tot zinloos geweld, en in de maatschappelijke aandrift tot sociale aanpassing en maatschappelijk conformisme.

Schijnvrijheid

Erich Fromm benadrukt ook de schijnvrijheid die vele mensen hebben. In werkelijkheid onderwerpen ze zich aan anonieme autoriteiten zoals de ‘publieke opnie’, het ‘gezond verstand’ en de ‘zwijgende meerderheid’, die juist zo machtig zijn wegens de grote bereidheid van de mens om te beantwoorden aan de verwachtingen die anderen van ons hebben, en onze even grote angst anders dan die anderen te zijn. Deze anonieme autoriteit is vandaag doeltreffender dan een openlijk gezag, omdat niemand vermoedt dat er een bevel in het geding is waaraan men zou moeten gehoorzamen. Hier ligt mijn inziens een probleem voor het liberalisme dat als vernieuwende beweging ingaat tegen gewoonte en traditie en juist de zelfontplooiing van de mens voorstaat.

Drie vluchtwegen

Erich Fromm ziet drie verschillende vluchtwegen die de mens gebruikt om zijn vrijheid en verantwoordelijkheid te ontlopen. In elk van de drie vluchtwegen doet de mens afstand van het recht op handhaving van een eigen mening, eigen belangen en eigen geluk.

  • Autoritarisme

Het eerste is autoritarisme of de neiging om de onafhankelijkheid van het eigen zelf op te geven en dat te doen samensmelten met iemand of iets buiten de eigen persoon teneinde zich de kracht te verschaffen die men zelf mist. De mens wordt de indruk gegeven dat hij alleen geluk zal kennen als hij zich onderwerpt aan deze krachten. In feite beschrijven we hier het conservatisme als een tegenpool van het liberalisme.

  • Destructivisme

Een tweede vluchtweg is het destructivisme of het gevoel van de eigen machteloosheid tegenover de wereld buiten zichzelf door deze te verwoesten. Deze drift zou voortvloeien uit de individuele en sociale omstandigheden die het leven onderdrukken.

  • Automatisch conformisme

Tenslotte is er de meest voorkomende vluchtweg, namenlijk het automatisch conformisme. Daarbij houdt het individu op zichzelf te zijn. Hij neemt volledig de persoonlijkheidsvorm aan die hem door zijn culturele omgeving wordt aangeboden en waardoor hij gaat gelijken op datgene wat anderen van hem verwachten.

Onbaatzuchtigheid

Het woord ‘onbaatzuchtigheid’ is vaak gebruikt en misbruikt om mensen in een carcan te stoppen. Hitler prees dit begrip aan als een positieve zaak waarbij ‘het individu zijn aanspraken op eigen mening en belangen opgeeft voor een hoger doel’. Liberalen moeten steeds wantrouwig staan tegenover dat woord. Het mag immers niet leiden tot afstand van individuele vrijheid en afhankelijkheid. Een ander probleem is evenwel het feit dat de mens ontmoedigd wordt zelf te denken en te besluiten. Mensen worden steeds minder getroffen door woorden, geluiden en beelden. We worden er gevoelloos voor.

Onverschilligheid

Daardoor dreigt een vorm van cynisme en onverschilligheid. De machteloosheid die de mens ervaart kan ertoe leiden dat hij zijn vrijheid inruilt voor ‘de bereidheid om iedere ideologie en iedere leider te aanvaarden, als hij maar opwinding belooft en een politieke structuur en symbolen biedt die het individuele leven geveinsde zin en orde geven.’ Deze omschrijving lijkt me perfect van toepassing op het succes van Pim Fortuyn in Nederland. Alvast geen geruststellende gedachte in het besef dat heel wat mensen zich in onze samenleving onmachtig voelen omdat ‘politici niet naar hen willen luisteren‘. (einde citaat)

Tragische absurditeit

De recensie staat mooi op zich, de vraag stelt zich hoe we hierop reageren. Wat doen we? Mogen we stellen dat een eventuele ontkenning onze angst voor vrijheid bevestigt? Nee want, ja maar, ja … en/of een mengeling waardoor we belanden in een chaotische brij van conflicterende meningen die beslist het volwassen debat niet gunstig stemmen? Het brengt ons letterlijk tot een ‘tragische absurditeit’, iedereen weet het wel maar toch schijnt er fundamenteel niets met dat ‘weten’ te gebeuren. Sociale impact?

Mijlpalen

We horen het graag zeggen ‘het gaat niet om geld’, mits correcte toepassing van BIFLATIE kunnen we dat vrij eenvoudig aantonen maar dat volstaat lang niet om ons te verlossen van de ketenen die we – zo laat ‘angst voor vrijheid’ vermoeden – onszelf aanbinden. Technisch gezien kan een ‘monetaire reset’ helpen maar of dat ook zal lukken is nog maar de vraag, een aantal mijlpalen blijken in de weg te staan. Angstvallig benieuwd, er is geen vuiltje aan de lucht, toch leven we in economisch donkere tijden die niet veel goeds voorspellen. Tenzij…

Over deze schrijver

Als procesfilosofisch denker ziet Werner de economische crisis als een geschenk. Werner heeft jarenlang in het bedrijfsleven gewerkt, financiën, logistiek, HR, project- en crisismanagement zijn hem niet onbekend. Werner zoekt co-creatieve samenwerking rondom het veelomvattende idee van een 'monetaire reset', biflatie speelt hierin een sleutelrol.